Kristian Simenson Aa – Ein kjendis frå Hyen i 1799

Vi har vel alle hatt om Haugianarrørsla på skulen. Nokon av oss hugsar til og med at mannen bak rørsla heitte Hans Nilsen Hauge, og reiste land og strand rundt og predikerte Guds ord. Og så var det noko om at han ikkje eigentleg hadde lov til det og den norske staten heiv han i fengsel rett så det var.

Men eg lærte ikkje at denne pietistiske urokråka har vandra rundt i Hyen. Og at ein av dei mest trufaste følgjarane hans var ein bondegut frå Erke-Ola-stova på Aa (Jakobbruket for dei som likar å sjå i bygdeboka). Kristian Simenson Aa heitte han og han var visst nok den første lekpredikanten frå Nordfjord! Hans Nilsen Hauge er for tida ʺi vindenʺ blant feire historikarar, der fleire forskar på han og haugianarrørsla som vart bygd opp rundt han. Kven var so denne Hans Nilsen Hauge, og mest av alt: kan vi finne ut noko meir om Kristian Simenson Aa? Kan vi setje Hyen på kartet i forskinga rundt haugianarane?

IMG_6884
Ganske fint å lese ein artikkel av tipp-oldefaren i sola! Foto: Annette Langedal Holme

Hans Nilsen Hauge var ein lekpredikant. Det vil sei ein mann/kvinne som forkynner guds ord utan å vere prestevigd. Alt i 1741 fant kong Christian VI ut at slike lekpredikantar var ein uting og lagde ein konventikkelplakat som forbydde folk å fortelje om si personlege tolking av trua. Statskyrkja skulle ha einerett i å tolke og formidle religionen. 1700-talet var ei tid der kongen sette pris på at ingen stilte spørsmål til det som vart bestemt. Reflekterande og religiøst opplyste undersottar kunne derfor bli skikkelig plagsamt. Dei som braut denne konventikkelplakaten risikerte fengsel, livstid på arbeidsanstalt eller i verste fall dødsstraff. Trugselen om eit liv i lenker eller eit øksehogg i nakken var ikkje nok til å stogge Hans Nilsen Hauge. Han hadde høyrt guds ord og dette måtte han dele! Han skreiv ein brote med bøker og tok til på ei omfattande reiseverksemd rundt om i landet. Han var flink til å tale og mange let seg begeistre og retta seg etter Hauge sitt ord. På berre nokre år hadde han tilhengjarar over heile landet og haugianarrørsla tok til å ta form. Her i Sogn og Fjordane var det først og fremst i Ytre Sunnfjord folk let seg begeistre. Kjerneområdet var Svanøy, Vevring og Naustdal. Ein ting til som bør nemnast om Hans Nilsen Hauge var at han  hadde eit talent for å tene penge og ikkje minst var han flink til å anbefale dei lydige haugianarane sine i å investere i saltebuer, gardsbruk, landhandlarar og liknande. Og dei lydige haugianarane tok opp lån og investerte nett slik lekpredikanten hadde sagt. Og ja, dei tente gode pengar.

 

Hans_Nielsen_Hauge
Einaste kjende portrettet av Hans Nilsen Hauge. Måla i Københamn kring 1800. Bilete er henta frå Wikimedia commons.

Kva så med Kristian frå Aa? Korleis trefte han denne veltalande gründeren frå Sørlandet? For å hjelpe oss med dette kjem faktisk tipp-oldefaren min inn i bilete. Han Gunnar ʺstore gunnjaʺ Fitje f.1879, var ein gardbrukar med historiske ambisjonar (og så må han ha vore ganske stor). I 1959 hadde han blitt ein gammal mann, men det er ingenting å utsetje på artikkelen han har skrive om haugianarrørsla i Nordfjord (det einaste eg saknar er ei litteraturliste, men han er ikkje den første eller siste lokalhistorikaren som har synda på det punktet!)(Kjeldekritikk til folket!). Han ʺStore gunnjaʺ har prata med folk som var haugamle lenge før han sjølv vart haugammal. Blant desse var Jakob Røyrvik, Anders E. Rønnekleiv, R Sæterlid og Nikoline J. Eimhjellen. Dei kunne fortelje at Hans Nilsen Hauge og Kristian Simenson Aa kom gåande ned på Gamlestøylen og ned i Eimhjella.  Dei hadde gått frå Eikefjorden, Svarthumle og om Ramsdalsheia til Hyen. Vel framme i Eimhjella får vi rekne med at dei vart tatt vel imot, for Hauge heldt møte i Neste-garden der Nils Karsteinson var husbond. Vidare gjekk dei truleg Austredalen ned til Aa. Hauge kjende seg preikesjuk der også og heldt møte i Erke-Ola-stova på Aa. Det var i denne stova Kristian og dei fire syskena vaks opp. Far i familien, Simen Olsen, døydde tidleg og mora Massi Larsdotter sleit hardt for å få mat på bordet. Han tipp-oldefar skriv at ʺMassi-gutaneʺ var framtøke karar og reiste tidleg ut for å ta teneste. Vi veit at både Kristian og broren (..) arbeidde som lærarar ei tid. Eine broren, Mads, vart kalla ut i Napoleonskrigen og døydde på Fredriksten 1808.

IMG_6534
Garden Aa i 2016. Gode klyngetuntendensar endå! Foto: Annette Langedal Holme.

Han Kristian var altså tidleg ut med å forlate barndomsheimen på leit etter arbeid. Dette var fyrste steget mot å bli kompis med Hauge. Kristian fekk nemleg arbeid med den kjende haugianaren Peder Steinhovden som eigde ein stor gard i nettopp Steinhovden. Her fekk Kristian vere med på eit møte med Hauge, og som så mange andre vart han frelst. Han var med på fleire av reisene til Hauge, spesielt i Sunnfjord og Nordfjord. Etter ei tid kom han vel fram til at folket trengte fleire predikantar og tok så smått til sjølv. Hans Nilsen Hauge såg tross alt på heile landet som sitt bedehus og sat oftare og lengre i fengsel etter 1800. Kristian Simenson Aa skal ha hatt eit godt rykte og tok seg aldri betalt for å forkynne guds ord.

Til slutt må eg nemne Hans Nilsen Hauge si framifrå datingteneste, ʺgift deg med ein haugianarʺ. Lekpredikanten hadde sansen for å knytte i hop tilhengjarane sine i ekteskaplege band. Eg mistenkjer at alderssamansetning og kjærleik av og til var nedprioriterte punkt i datingtenesta til Hauge, men han kan nok vise til ein betre statistikk i langvarige ekteskap enn dagens datingsider! Kristian Aa fekk eit stalltips frå Hans Nilsen Hauge om at enka Ølgård Ausevik i Høydalsfjorden var ledig på marknaden.

Før vi går vidare lyt vi nesten ta ein stopp med ho Ølgård Ausevik. Ja det var eit namn! Nokre raske søk på digitalarkivet viser at det ikkje var eit spesielt sjeldan namn heller. I dag er stoda noko annleis og SSB.no kan melde om at 4 eller færre i Noreg i dag har namnet Ølgård (om du vil ha eit unikt namn på avkommet er altså Ølgård eit godt tips).

Han Kristian gifta seg altså med enka Ølgård og flytta inn på garden hennar i Ausevik. Her dreiv han garden og levde som folk flest. Når høve bydde seg tok han seg ei runde og predikerte for dei som var interesserte. Han reiste mest rundt i Sunnfjord, men hadde ein særskild hug for heimbygda si og reiste ofte heim til Hyen for å tale Guds ord. Gunnar Fitje meinte på det at det var ekstra stor kristeleg interesse i Hyen. Kanskje det er årsaka til at Hyen omsider fekk si eiga kyrkje i 1876?

 

NFM.0000-01167
Ei godt brukt bok av Hans Nilsen Hauge frå samlingane til Nordfjord Folkemuseum. cc-by-sa.

Litteratur:

Fitje, Gunnar. 1959. Haugianarrørsla i Nordfjord. I Årbok for Nordfjord 1959. 4. årgang.

Sandal, Per. Bygdeboka for Gloppen og Breim, band 1-3.

Wikipedia – Hans Nilsen Hauge

Advertisements

Nordfjordmønster eller hyemønster?

Siste veka i februar fekk Fjordhistorikaren prøvd seg på noko nytt! Eg har vore det faglege påfyllet på Bygdekvinnene sin temakveld! Ein temakveld om ingenting mindre enn lokale strikkemønster frå Nordfjord. Det vart ein kjekk kveld og Fjordhistorikaren har fått god hjelp til eit nytt prosjekt om heilt lokale strikkemønster frå Hyen. Prosjektet har berre så vidt starta, men det er jo kjekt å fortelje litt om kva eg driv med!

 

februar 2015 068 2
Ei moderne utgåve av Nordfjordmønsteret strikka av Gunhild moster truleg ein gong på 70-talet. Foto: Vegard Søhoel

 

Ny lærdom på temakveld!

Eg lærte mykje nytt fram mot temakvelden. For det første ligg det forbausande mykje tid bak ein halvtime med uanstrengt prat om eit tema. Informasjon må innhentast og kryss-sjekkast, bilete må samlast inn (personleg syns eg bilete ofte er det viktigaste) og til slutt skal alt setjast saman i nøye planlagt rekkefølgje. Jau timane flaug!

Men då kvelden kom følte eg meg godt forberedt!

 

021
Lydhøyre publikumarar på temakvelden. Foto: Vegard Søhoel.

Stolpemønster frå Nordfjord

Fleire bygder og landsdelar har eigne strikkemønster. Selbuvotten er ein folkefavoritt og fanajakka er kjempe populær i dag. Det eg ikkje var klar over var at Nordfjord også hadde sitt eige mønster. Mønsteret er strikka i stolper, med mørk tråd på kvit bakgrunn.

NFM.0000-01635
Nordfjordtrøye frå Nordfjord Folkemuseum sine samlingar.

 

I 1993 vart det gjennomført ei større gransking av Nordfjordmønsteret. Det er fleire eksemplar av mønsteret i Nordfjord folkemuseum sine samlingar. I tillegg vart det sendt ut fleire førespurnadar i lokalavisene om nokon hadde gamle strikketrøyer liggande. Dei fekk litt respons men ikkje så mykje dei hadde håpa på. Det var  eit forholdsvis lite materiale dei hadde å undersøke. Likevel var det nok til ein lengre artikkel i Årbok for Nordfjord 1993.

No har det seg slik at det ikkje finst så mykje gamalt strikk att rundt om. Flotte strikkeplagg vart ofte først nytta som stasplagg. Då dei vart utslitte vart dei ned gradert til kvardagsplagg. Då plagget var redusert til nokre ubrukelige filler vart dei ofte sendt inn til shoddy fabrikkar. Ein shoddyfabrikk tok i mot gamalt strikk, reiv det opp og brukte det på nytt. For eksempel som fyll i dyner og madrassar.

NFM.1988-00379
Ei godt brukt trøye. Foto: Nordfjord Folkemuseum.

 

 Ulike variantar av mønsteret

Ut i frå dei innsamla trøyene og gamle bilete, la dei merke til at det fanst fleire ulike variantar av mønsteret. For ordens skuld vart dei delt inn i fire undergrupper. Ein grundig gjennomgang av dei fire ulike undergruppene kan bli tørre saker, så vi går ikkje inn på det i dag.

Det som er interessant for oss er at alle trøyene frå Hyen høyrer til same undergruppa. Strikketrøyene frå Hyen var alle i undergruppe 3. I artikkelen frå 1993 hadde dei fem eksemplar i denne gruppa. Fire eksemplar var frå Hyen og eit eksemplar frå Eikenes ytterst i Hyefjorden. Dette var spennande! Og meir spennande vart det når bygdekvinnene kunne fortelje om fleire eksemplar rundt om på gardane.

036
Det blir spanande å sjå nærare på desse eksemplara! Foto: Annette Langedal Holme.

 

 

Har vi eit eige hyemønster? 

Før temakvelden var omme hadde eg fått sett tre eksemplar av nordfjordmønsteret som dei ikkje visste om i 1993. Eg fekk også vite om i alle fall to eksemplar til. To av dei tre trøyene eg fekk sjå høyrde til undergruppe 3. Kan vi for alvor snakke om eit hyemønster? dette må undersøkast vidare.

033
Foto: Annette Langeda Holme.

 

“Ulven var dei reddast for av alle dyr.”

Canis_lupus_laying
Bilete er henta frå Wikipedia.

Ein mørk måndags kveld i desember vart det observert ulv i Hyen. Det var gjerne ikkje heilt uventa men likevel uønskt. Same kvelden vart nettsidene til Fylkesmannen flittig vitja av målbevisste hyarar, ute etter lisens til ulvejakt. No er Hyen (og resten av Sogn og Fjordane) utanfor forvaltningsområdet for ynglande ulv. Ein lisens til ulvejakt er dermed ein smal sak å få tak i. Dermed bar det ut i skogen med ny erverva lisens i baklomma allereie neste morgon. Sånn eg har forstått det, var det til lokalavisene si store begeistring. Ulven har i alle høve ikkje mangla publisering. Verken før eller etter at den vart skoten i Naustdal.

Den "nyaste" naustdalsulven har fått god spalteplass i lokalavisene.
Den «nyaste» naustdalsulven har fått god spalteplass i lokalavisene.

Under slike avisoverskrifter, kan ikkje fjordhistorikaren hjelpe for å undre seg over når det sist var ulv i Hyen? For det byrje vel å bli ei stund sidan?

Etter at det vart skoten ein bjørn i Fjærland (var det i 2008?), vart historia til bjørnen i fylket grundig forska på og godt formidla med vandreutstillinga “me har skote bjørnen”. Då den utstillinga stod på Nordfjord Folkemuseum reiste til og med bestefar på museet på eige initiativ! Det var eit spanande tema som interesserte mange.

Hyen kom også særs godt ut av den utstillinga når Anders Nilsson Holme (født 1799- daud ein gong etter 1837), vart løfta fram som ein av dei beste bjørnejegarane som hadde vore. Bygdeboka seier ingenting om at han skaut ulv. Så kor lenge er det sidan gråbein luska rundt hushjørna i Hyen?

Plakaten i frå utstillinga.
Plakaten i frå utstillinga.

 

Den uventa Naustdalsulven

© Fotograf Dagfinn Reiakvam. Bilete blir brukt etter avtale med dagens eigarar.
© Fotograf Dagfinn Reiakvam. Bilete blir brukt etter avtale med dagens eigarar.

Fredag 10. november, 1950 heldt syskenbarna Dagfinn og Henrik Berg på å grave ut ei hyttetomt i Vonamarka i Naustdalsdalen. I nysnøen såg dei spor etter eit rovdyr. Dagfinn og Henrik var tydelegvis menn med handlekraft. Dei var ikkje verre på det enn at dei treiv med seg børsa og strauk til fjells etter spora. Ved eit vatn fekk dei sjå dyret. Det freista å komme seg opp eit skar. Dei staute karane frå Naustdal var ikkje seine med å sende skot etter dyret, og etter eit par smell låg ulven daud. For dei to unge karane var nok ein god ulv, ein daud ulv. Men ulven hadde vore utrydda så lenge dei hadde levd. Den skulle rett og slett ikkje vere der! Det vart ikkje så reint liten mediadekning når historia om naustdalsulven kom ut. Sjølve ulven vart sendt til Bergen Museum (I dag: Universitetsmuseet i Bergen). Der vart den stoppa ut og er i dag ein verdifull del av samlingane. Så langt eg har klart å finne ut er Naustdalsulven den siste ulven som vart skoten i Sogn og Fjordane.

©Foto: Terje Lislevand, Universitetsmuseet i Bergen.
©Foto: Terje Lislevand, Universitetsmuseet i Bergen.

I fjella er det kort veg mellom Vonamarka i Naustdal og Gjengedalsmarka i Hyen. Det kan derfor godt tenkast at Naustdalsulven også hadde tatt turen innom Hyen før den vart skoten.

Men 60 år tilbake i tid er vel ingenting om ein vil sjå på historia om ulven i Hyen. Vi vil finne fram til noko spenstigare enn ein einsleg streifar. Skal vi finne fleire ulvar lyt vi reise endå lenger tilbake i tid.

 

“Ulven var dei reddast for av alle dyr.”

Sitatet ovanfor kjem frå ei framifrå folkeminnebok frå 1956. Forfattaren er Louise Storm Borchgrevink og boka heiter, «Frå ei anna tid, Folkeminne frå Nordfjord». Trass i eit namn som kan gje den ivrigaste lesevanskar, ligg det eit viktig og interessant arbeid bak boka. Om Hyen nemner forfattaren dette innleiingsvis:

“Dessutan skil eg ut Hyen, endå det eigentleg høyrer Gloppen til. Folket som bur inst i den tronge, ville Hyefjorden, er så isolert frå omverda at tradisjonsstoffet derifrå heilt naturleg fell i ei gruppe for seg”.[1]

På bakgrunn av denne skarpsindige observasjonen, får Hyen særs god dekning av forfattaren.  Om ulv i Hyen, kjem det fram at han ein gong har vore talrik i bygda.

“Før i tida var det så mykje ulv at folk kunne ikkje henge hesteselane ute um natta, gråbein kunne ete dei upp”.[2]

Sitatet vitnar om seletøy som var godt smurt inn med lærfett og ein stor ulvestamme som har problem med å halde seg med mat.

Wargjagt_i_Westergötland._Fritz_von_Dardel,_1847_-_Nordiska_Museet_-_NMA.0036477
Wargjagt i Westergötland. Fritz von Dardel, 1847 – Nordiska Museet – NMA.0036477.jpg

 

Borchgrevink intervjua først og fremst menneske fødd mellom 1865-og 1880. Intervjuobjekta nemner ikkje noko årstal om når ulvane var svoltne etter seletøy, men vi kan rekne med at det er før intervjuobjekta si eiga tid. Snakkar vi her om ein stor ulvestamme i første halvdel av 1800-talet? Her lyt vi undersøkje nærare.

 

I manns minne

Finn vi ulven att i manns minne? Det kan knipe på. Vi veit det er lenge sidan det var ein fast ulvebestand i Sogn og Fjordane. Heldigvis var det menneske med skrivekløe før i tida også. Ein av desse var Ola Jakobsen Mjellem (1882-1971). Han fortel om mykje frå gamalt av i Hyen. Ei heil skattekiste kan ein sei. Han skriv om minner frå barndommen og historier bestefaren har fortalt han. Ikkje minst snakkar han om den tida rovdyra var vanlege i fylket.

Ut i frå det Ola J. Mjellem fortel, verkar det ikkje som han hadde nokre opplevingar med ulv sjølv, men han opplevde fleire gongar at bjørnen tok dyr då han var gjetar.  Ein som hugsar ulven godt var bestefaren til han Ola. Han fortalte om ein kveld hunden han vore så uroleg at dei slapp han ut om kvelden. Kort tid etterpå hadde dei høyrt eit kvink. Det var det siste dei høyrde til hunden den kvelden. Morgonen etterpå fann dei nokre tjafsar med pels, litt blod og to sett med ulvespor som strauk til skogs.

10847799_10152805171460709_353085453036534161_n
På Nordfjord Folkemuseum er det fleire slike halsband til hund. Dei skulle verne hunden mot angrep frå ulven. © Foto: Annette Langedal Holme.

 

Ola fortel også ei historie som er ei herleg blanding av syndig gambling og den store stygge ulven. Det var tre gutar i frå tre forskjellige bruk i Eimjhella som var ute å gjette krøtera. Midt på dagen sette gutane seg ned for å spele kort. I dag kan nok ei runde med vennskapelig poker virke uskuldig nok, men vi må hugse på at dette var i ei tid då mange trudde ein hamna i helvetes brennande pøl av kortspel. Då dagen gjekk mot slutten var det på tide for dei tre gutane å samle inn krøtera. Det viste seg at ulven hadde vore på ferde og tatt tre kyr. Ei kyr i frå kvart bruk. Dette tok gutane som ei straff for kortspelinga og historia skal ha det til at dei aldri spelte kort igjen.[3]

 

Med tamrein følgjer gråbein like bak

Ola J. Mjellem fortel også om at ulven nesten var vekke i frå området på eit tidspunkt, men kom brått att. Årsaka skal vere innføringa av tamrein til Gjengedalsmarka. Opphavleg skulle eit samisk ektepar gjete denne flokken med villrein. Nokre lyse haud i bygda fann ut at det vart billegare med lokale gjetarar i staden for samane. Dei lokale gjetarane hadde ikkje greie på tamrein og etter kort tid hadde Gloppen fått seg ein flokk med villrein i staden! Det er noko som heiter å spare seg til fant. Ikkje fekk hyarane seg tamrein og hakk i hel kom ulven. Ola J. Mjellem skriv at ulven kom som lyn frå klår himmel.

Her skulle eg hatt eit bilete av dagens reinstamme i Gloppen. Men i mangel på  det laut eg ty til Wikipedia.
Her skulle eg hatt eit bilete av dagens reinstamme i Gloppen. Men i mangel på det laut eg ty til Wikipedia.

Det er fleire kjelder som er med på å støtte opp under Ola si forteljing. Først og fremst er det amtsmannsmeldingane for Nordre Bergenhus Amt som kom ut kvart femte år. (Før 1919 gjekk fylke under nemninga amt. Amtmannen er det same som fylkesmannen i dag.) I meldinga frå 1845 fortel amtmannen om fleire forsøk på å innføre tamrein til fylket. Mykje tyder på at det var lite ulv i fylket tidleg i 1840-åra.[4] Det råda optimisme rundt reinsdrifta, sjølv om ein viste godt at reinen stod øvst på menyen til ulven.

Amtsmannsmeldinga fram mot 1850 hadde ein litt annleis tone. No var vist ulven tilbake og den nøydde seg ikkje berre med reinsdyr til middag. Det gjekk ut over alt frå sau til hesten. Det er ikkje usannsynleg at det er i frå denne ulveperioden bestefaren til Ola. J. Mjellem hugsar. Ola hadde ein bestefar på Mjellem og ein i Eimhjella. Kven av dei som hugsar forteljingane om ulven er uvisst. Kanskje er det begge. Det vi veit er at problemet med ulv i Sør-Noreg var so pass stort at det kom ei eiga lov om utrydding av rovdyr i 1845:

Lov om Udryddelse av Rovdyr og om Fredning af andet Vildt, 4 Aug.1845, lød:

  • 1 I Premie for ethvert af efternævnte Rovdyrs Ødelæggelse betales: a) for Bjørn, Ulv, Gaupe, Jerv eller Filfras, uden hensyn til deres Alder, tre Speciedaler; b) for Ørn, (Land- eller Havørn) sexti Skilling og for Bjergugle (Hubro) fire og tyve Skilling. For Unger af disse Fugle det Samme; c) for Hønsehøg, forsaavidt den ei er fældet ved Skud, fire og tyve Skilling.

Skotpremie på ulv og andre rovdyr var ei ekstrainntekt som kom godt med. I frå 1840-åra vart det etter kvart vanleg med gevær med perkusjonslås. Det var bedre enn våpen dei hadde hatt tidlegare.  Mange gir denne lova med skotpremie skulda for at ulven vart utrydda i Sør-Noreg. I seinare tid har vi kome fram til at det var meir enn skyteglade søringar som førte til at ulven vart utrydda.

Mannen som la fram lovforslaget til utrydding av rovdyr, Halvor Heyerdahl Rasch (1805-1883), konkluderte med at ulven var så godt som utrydda i 1861. Han var også fast bestemt på at skotpremiane i seg sjølv ikkje var årsak nok til å utrydde ulvestammen. Han meinte at forklaringa måtte ligge i ein slags epidemi.[5]

Ein ivrig gjeng på Statistisk sentralbyrå har studert statistikken og nådd same konklusjon som herr Rasch:

“Det rokker ikke ved hovedmønstret i statistikken som tydelig viste at ulven ble utryddet i Sør-Norge allerede fra begynnelsen av 1860-åra, og at det sannsynligvis ikke var jaktloven, men en epidemi av et eller annet slag som tilintetgjorde stammen.[6]

fig-2000-10-18-01

Mykje kan derfor tyde på at ulven var på veg vekk i frå området etter 1860. Det stemmer med at Ola J. Mjellem ikkje har nokre personlege minner om ulv.

Så når hadde vi eit problem med ulv i Hyen sist? Vi lyg ikkje om vi seier om lag 150 år sidan.

(Om lag er for øvrig eit godt uttrykk å nytte når ein ikkje er heilt sikker!)

 

Takk for meg!

 

 

Litteratur:

Brattås. Kva skjeddemed ulvebestanden? Funne på verdsveven 03.12.2014. http://www.rovdyr.org/arkiv/ssb_ulv.html

Borchgrevink, (1956). Frå ei anna tid, Folkeminne frå Nordfjord. Oslo.

Det norske samlaget (1974) Sogn og Fjordane. I manns minne. Oslo

Johnsen, S. (1928): Rovdyr – og rovfuglstatistikken i Norge , Bergens Museums årbok 1929. Naturvidenskapelig rekke. Nr. 2.

Sandal, P. Soga om Gloppen og Breim, Band I-III.

Søbye, Judin og Rundtom. (2000) Tallenes fortellinger: Rovdyrstatistikk 1846-2004. Frå skuddpremier til fredning og irregulær avgang. Funne på verdsveven 03.12.2014. http://www.ssb.no/jord-skog-jakt-og-fiskeri/artikler-og-publikasjoner/fra-skuddpremier-til-fredning-og-irregulaer-avgang

http://www.sffarkiv.no/fjognedok/kjelda/PDFA/kjelda_1998_1.pdf#page=28

Fotnotar:

[1] Borchgrevink, 1956 s. 6.

[2] Borchgrevink, 1956 s. 146.

[3]

[4] http://www.sffarkiv.no/fjognedok/kjelda/PDFA/kjelda_1998_1.pdf#page=28

[5] Søbye, Judin og Rundtom. (2000)

[6] Søbye, Judin og Rundtom. (2000)

«Bygdens fræmste mænd» – men kvar er hyarane?

 

Eg var på temakveld på Nordfjord Folkemuseum, der historikar, Anders Timberlid prata om folkeleg engasjement i Nordfjord rundt 1814. Undervegs la han fram eit dokument, ei fullmakt, skriven under av Gloppens  tolv fremste menn. Eg retta meg opp i stolen og las forventningsfullt gjennom namna. Av tolv namn var det representantar frå både Breim og Gloppen, ja til og med frå Hennebygda. Men ingen frå Hyen. Var ikkje hyarane blant Gloppens fremste menn?!? Her var det noko som ikkje stemte.

bilde (27)
Hyen ein tidleg vårdag. Foto Annette Langedal Holme

Når hyarane manglar i kjeldene frå Noregs første demokratiske val, er det naudsynt å sjå nærare på saka. Det opnar seg raskt fleire moglege forklaringar. Kan det vere at hyarane rett og slett ikkje møtte i kyrkja på denne ekstraordinære bededagen? Var det uvær så dei ikkje kom fram? Eller var det rett og slett ingen hyarar som vart rekna blant bygdas beste menn? Det siste forslaget er sjølvsagt utenkjeleg for ein som er busett i Hyen, men det lyt vere med for ordens skuld.

Her er det mange moglegheiter som må vurderast, men først lyt vi sjå litt nærare på dette dokumentet som er utgangspunktet for undringa vår. Bakgrunnen for at det vart skreve under ei fullmakt i Vereide kyrkje, 18. mars 1814, var lausrivinga frå Danmark. Napoleonskrigen var over og taparane måtte betale. Blant dei uheldige var kongedømet Danmark-Noreg. Den danske kongen måtte gi Noreg i krigsgåve til Sverige. Den danske arveprinsen, Christian Fredrik sat i Noreg og her var gode råd dyre. Løysinga var å la seg utrope til norsk konge. Christian Fredrik meinte sjølv han passa best som ein eineveldig konge. Eineveldige kongar slepp å bry seg om kva andre måtte meine og har rimelig effektiv gjennomslagskraft for nye innfall og idear. Heldigvis var det opp til fleire i Noreg som meinte at eit eineveldig kongedøme var ein skikkeleg dårleg idé. Det vart bestemt att Christian Fredrik måtte veljast til å bli norsk konge av ei grunnlovsgivande forsamling.

Christian_Frederik_J._L._Lund
Maleri av J.L. Lund ,1813. (http://no.wikipedia.org/wiki/Christian_Frederik)

Den 19. februar 1814 vart det sendt ut kunngjeringar til alle prestegjeld i landet. I kunngjeringa stod det at alle nordmenn skulle sverge eid til Noregs sjølvstende og korleis vala til ein grunnlovsgivamde forsamling skulle gjennomførast.

I Gloppen vart denne kunngjeringa lesen opp i Vereide kyrkje den 18. mars. Soknepresten Peder Pavels hadde fått beskjed om å halde ein kraftfull tale som skulle fortelje at det norske folk var løyst frå sin truskapseid til den danske kongen. Deretter skulle presten spørje forsamlinga:

«Sverger dere å hevde Norges selvstendighet og å våge liv og blod for det elskede Fedreland?»

Forsamlinga skulle svare ved å løfte to fingrar og sei høgt:

«Det sverger vi, så sant hjelpe oss Gud og hans hellige ord.»

20141020140136886_0002
Gamalt måleri av Vereide kyrkje før den vart bygd om i 1879. Målar er C. Uchermann.

Som sagt så gjort! Det vart valt to menn frå forsamlinga i Vereide kyrkje. Dei skulle reise til Vik og møte dei andre valmennene frå resten av Nordre Bregenhus Amt. Der skulle dei velje tre representantar til som skulle reise til Eidsvoll. Resten av den historia kan vi ganske godt.

Vi hoppar tilbake til Vereide kyrkje 18. mars. Jetmund Larson Rygg og Steffen Thorsen Bjørkelo vart valt til valmenn. Med seg til møtet i Vik skulle dei ha ei fullmakt. Den skulle fungere som dokumentasjon på at sjølvstende-eiden var gjennomført.

Gloppen si fullmakt ser slik ut:

URN-NBN-no-a1450-db10051104040325
http://arkivverket.no/URN:db_read/db/39776/323/

 

For dei som ikkje elskar å tyde snirkle-skrift, kjem fullmakta transkribert her:

 

resolver
A. Olafsen og Birch-Reichenwald (1914) Riksforsamlingens forhandlinger. 2 : Adresser og fuldmagter. Kristiania.

 

Samanlikna med andre fullmakter frå fylket, var presten Peder Pavels ein rimelig kort og konsis skribent. Ikkje noko behov for nasegrus smisking her nei! Han skriv kva som vart gjort og kven som vart valt. Han signerer også for dei elleve andre som sette namnet sitt på fullmakta (men det er ein annan sak).

Lat oss no sjå nærare på Gloppens beste menn, slik kan vi danne oss ei forståing av kven som vart valgt.

Namn Født Bustad
Peder Pavels 1769 Prestegarden
Abraham Jonssen Henden 1765 Yttre Henden
Rasmus Hansen Lothe 1753 Lothe
Eylef Eylefsen Bonklef ? ?
Peder Olsen Mardal(Peder Olsen Gimmestad) 1778 Mardal
Christen Johanssen Østrem 1762 Østrem
Abraham Jetmundsen Houge 1750 Houge
Knud Thorsen Fløttre 1764 Fløttre
Peder Reinholds Eyde 1750 Eide
Marius (Marcus) Olsen Tystad 1757 Tystad
Lar Olsen Kandal 1762 Kandal
Jens Jespersen Egge 1764 Egge
Absalon Jonsen Stensager 1759 Stensager

Dei fleste av dei tolv mennene fann eg enkelt ved å søkje på folketeljingane for 1801. Ein som var litt vanskeleg å finne var den yngste av representantane, Peder Olsen Mardal. Men få kan gøyme seg vekk i bygdeboka for Gloppen og Breim, så eg fann han til slutt!

Av dei tolv namna var det eit namn det ikkje var råd å finne noko om. For det første var det her ført opp eit etternamn eg ikkje har høyrt om her i Gloppen før. Kven var denne Eylef Eylefsen Boklef? Når litteraturen og digitalarkivet sviktar er det ikkje anna å gjere enn å gå tilbake til kjeldene. Her, fullmakta frå Vereide kyrkje.

URN-NBN-no-a1450-db10051104040325
Utklipp frå fullmakt. http://arkivverket.no/URN:db_read/db/39776/323/

Signaturen til Eylef Eylefsen Boklef står øvst til høgre på biletet. Ved nærare ettersyn kan ein lure på om det verkeleg står Boklef?! Soknepresten ser ut til å ha vore optimistisk når det kom til å få plass til alt på ei linje. Har vi ikkje alle vore der at så lenge alle bokstavane blir skrivne, er det ikkje så nøye at dei tre siste er plassert oppå kvarandre? I ei tid då papir var svært verdfullt vart nok etternamnet til han Eylef nedprioritert.

Etter litt grundig glaning på etternamnet til Eylef kom eg fram til at det heller står Rønklef enn Boklef. Eit raskt søk på folketeljingane for 1801 viser at det berre fanst to Eilef Eilefsen i Gloppen. Dei var far og son og hald på hatten; dei var frå Rønnekleiv i Hyen!! Oppitunet for å vere heilt nøyaktig.

Rønnekleiv i dag. Foto Annette Langedal Holme
Rønnekleiv i dag. Foto Annette Langedal Holme

Vi kan trekke pusten! Hyarane var med på Noregs første demokratiske val. Det kunne ha opna for alvorlege spekulasjonar om ikkje ein representant frå ein så stor del av prestegjeldet ikkje var med blant bygdas fremste menn. Men hyaren var med heile tida. Han forsvann berre litt bak ein trang signatur og rask transkribering.

Men så heilt til slutt: Var det far eller son som stod fram i Vereide kyrkje den 18. mars, 1814?

Far, Eylef/Eilef/Eilev Eylefsen Rønnekleiv (kjært barn har mange namn) f. 1765.

Son, Eylef/Eilef/Eilev Eylefsen Rønnekleiv, f 1788.

I alder og i kraft av å vere eldstemann er det vel knapt opent for diskusjon om kven som er representert her. Litt interessant er det likevel at sonen Eilef, vart kalla ut i krigen i 1814, i følgje bygdeboka. Det må vere den korte krigen mot svenskane i 1814, då Noreg forsøkte å forsvare den sjølvstenda dei hadde fått seg gjennom grunnlova. Den same grunnlova far Eilef var med på å mogleggjere ved å skrive under på fullmakta for Vereide Prestegjeld!

Grunnlovsfeiring i Hyen 2014. Foto: Annette Langedal Holme
Grunnlovsfeiring i Hyen 2014. Foto: Annette Langedal Holme

Kjelder og litteratur:

Folketelling 1801 for 1445P Gloppen prestegjeld.

Statsrådssekretariatet, Bilag til forhandlingsprotokoller, journalsaker, fullmakter til Eidsvollsrepresentantene m.m., stykke 8 (RA/S-1001/D/Db/L0008), 1814-1814, oppb: Riksarkivet.

A. Olafsen og Birch-Reichenwald (1914) Riksforsamlingens forhandlinger. 2 : Adresser og fuldmagter. Kristiania.

Sandal, P (1988) Soga om Gloppen og Breim, band II – V. Sandane.

Peder Pavels på Fylkesleksikon for Sogn og Fjordane. Lokalisert 18.10.2014. http://www.nrk.no/sf/leksikon/index.php/Peder_Pavels

1814 temakveld med Anders Timeberlid på Nordfjord Folkemuseum  15.10.2014.

Stampa frå Gjengedalen på digitaltfortalt.no

Har du høyrt om ei stampe før? Det hadde ikkje eg! Likevel har det stått ei i omlag kvar einaste grend. Eg har laga ei digital forteljing om ei stampe som stod i Gjengedalen. Sjå nærare på den om du er interessert!

Stampa frå Gjengedalen

Den digitale forteljinga har eg laga for nettstaden Digitaltfortalt.no. For alle som er interessert i lokal natur, kultur og/eller historie er digitalt fortalt ei nettside med mange gullkorn. Og det kjekkaste av alt er at ein kan legge ut sine eigne historier! Det er mange rundt om som sit på interessante forteljingar som ikkje får komme fram. Då kan nettopp ein slik nettstad vere den rette plassen å starte.

image_gallery

 

Digitalt Fortalt

Det fins ulike måtar å lage ei digital forteljing på. Nokon skriv tekst og legg ved bilete, nokon les inn på lydband, medan andre rett og slett lagar ein film. Alt er lov. Og det vigtigaste: det er lov for alle!

Eg var så heldig at eg fekk dra på kurs i regi av Fylkeskommunen i Sogn og Fjordane og Kulturrådet (takk jobben!). Der fekk eg opplæring i å produsere tekstar fylt med spaning og dramatikk til tross for at temaet gjerne var knusktørt. Eg fekk også litt innblikk i å klippe saman lyd og bilete til ei digital forteljing. Det var mykje nytt å lære, men jammen var det kjekt når eg fekk det til!

bilde
Det var ein heilt ny måte å tenke historieformidling på!

Eg bestemte meg for å skrive om stampa i frå Gjengedalen i Hyen. I dag står den på Nordfjord Folkemuseum. Årsaka til at eg ville løfte fram nettopp dette bygget på museet (det er altså 44 antikvariske bygg å velje mellom), er att eg for eit år sidan aldri hadde høyrt om ei stampe. Eg hadde rett og slett ikkje peiling på kva dette muskedunderet av eit byggverk gjorde.  Då er sjølvsagt min konklusjon at stampa bør løftast fram på ny!

Stampa foto ingrid berger (3)
Stampa restaurert på Nordfjord Folkemuseum. Foto av Ingrid Berger.

Det gjorde jo heller ingenting att stampa kom i frå fagre Hyen!

Eg har vore i kontakt med min trufaste informant på aldersheimen og undersøkt litt meir om stamper andre plassar i Hyen. Den som søker skal finne. Eg må berre ordne informasjonen litt betre før eg kan legge den ut.

Barkebrød steg for steg

Då er vi endelig klare med barkebrøda! Sanninga er at barkebrøda har vore ferdige i snart ein månad, men livet vart hektisk og barkebrød på blogg vart nedprioritert. Men eg har fått levert ferdig ein artikkel til Årbok for Nordfjord. Så no kryssar eg fingrar og tær for at den blir med i år!

Framgangsmåten har vore prøving og feiling. Men det vart no barkebrød til slutt. Eg vil vise framgangsmåten gjennom bileta eg tok underveis. Det er i hovudsak tre ledd i arbeidsprosessen: Innsanking med tørking, kverning av borken og sjølve bakinga av barkebrødet.

 

Innsanking og tørking av almebork:

Bilde1
Bestefar og hagesaksa!

 

Alm var beste tresorten til å lage borkebrød av. Eg har allereie lagt ut eit innlegg som fortel at det ikkje var mangel på alm i bygda. Vi fekk lov til å ta bork i frå nokre almetre i Hope etter avtale med grunneigar. Han veit sjølv kven han er, og smaksprøver er på veg!

Vi tok ikkje bork frå sjølve treet. Eit almetre var ei forsikring mot svolt og måtte vernast. Vi tok renningane som stakk opp med rota på det staselige almetreet. Renningane som var 2-3 centimeter i diameter, var dei beste.

Då vi hadde tilstrekkelig med kvistar måtte vi flekke av borken. Denne arbeidsprosessen gjorde vi i mai månad. Då var treet full i sevje, så arbeidet gjekk greit.

Bilde2
Ved hjelp av ein kniv gjekk arbeidet lett.

Dei brukte ikkje heile borken. Ytterste delen (sjølve borken kan du sei). Den var bitter på smak og uønska i barkebrødet. Det var den lyse innerborken dei laga brød av.

Etter at borken var delt måtte den tørkast. Vi sette den ut i sola i luftige korger og ellers stod det inne i stova (viktig å ha noko å snuble i).

Etter at borken hadde tørka i vel to månadar, klipte vi den opp i små bitar. Omlag 1×1 cm. Det var vel kjedligaste delen av heile prosjektet. Heldigvis er bestemor ivrig på å halde menneska rundt seg i aktivitet, så arbeidet vart gjennomført!

Etter klippinga var det endelig klart for å svinge kverna. Vi var litt spent på korleis det skulle gå!

 

Å kverne almebork:

 Det går fint å løyse svetten når ein slit over handkverna. Det gjekk ikkje så lett som vi hadde tenkt. Første gongen vi kverna borken gjennom, synte det knapt at vi hadde lagt vekta på kvernsteinane og virkelig tatt i. Her var det berre å kaste skjorta og ta til på jobben.  Borken måtte sendast gjennom kverna vel fire gongar før vi sa oss nøgde.

Bilde3
Kverna har Norsk kvernsteinsenter i Hyllestad laga og den er utlånt av Nordfjord Folkemuseum.

Om ein kverna for raskt vart ikkje borken kverna. Ein måtte halde eit relativt sakte tempo for å få best resultat. Det var sjølvsagt det tyngste tempoet!

IMG_7672
Fleire i slekta måtte ta del i grovarbeidet. Her er bestefar og Julie godt i gang.

 

IMG_7658
Bestemor tok det som ei treningsøkt!

 

IMG_7668
Noko finmalt og noko som treng ei runde til i kverna.

 

Bilde4
Det endelige resultatet.

 

Etter at vi hadde kverna borken vel fire gonger vart resultatet som de ser på biletet over. Ikkje heilt mjøl, men heller ikkje heilt bork! I etterkant kom vi fram til at borken med fordel kunne ha vore litt tørrare om det hadde vore mogleg. Kanskje ein kan tørke borken på varmluft i steikeomnen?

Då vi var ferdige med å kverne hadde vi omlag 600  gram med borkemjøl. Vi var klare for siste del i prosjektet. Steike borkebrød.

 

 

På bakstehella: 

Før vi tar til på denna delen av prosjektet må det understrekast at ingen av oss som er med, har fortid som bakstekoner. Reint estetisk lyt ein derfor ta resultatet med ei klype salt.

Borkemjøl vart laga for å blande i det vanlege mjølet, så det varte lenger. Det var vanleg å blande to delar vanleg mjøl og ein del borkemjøl.

Bilde5
Klar til innsats!

Her er oppskrifta vi nytta:

300 gram borkemjøl av alm.

600 gram byggmjøl.

1 teskei salt.

7-8 dl vatn. (Byrja med 7 dl og måtte auke til 8)

Vi rørte saman og knødde deiga i vel ein halv time. Då fekk deiga stå ei stund før vi knødde ho litt til. Dette gjorde vi for å få deiga så seig som mogleg. Vi fekk ikkje deiga like seig som ein vanleg flatbrøddeig. Likevel var den god å kjevle ut. Vi laga små emne og leivane vart på mellom 25 og 30 cm i diameter.

IMG_7978
Legg merke til at vi har funne fram det finaste skautet for anledninga!

 

IMG_8002
Passe store leivar som gjekk greit å handtere.

 

Bilde6
Ferdig produkt!

 

Om du er nysgjerrig på smaksopplevinga av vårt eminente borkebrød, lyt du vente til neste innlegg. Vi har nemlig tenkt å invitere på gjestebod, der blant anna eigaren av almen skal få komme. Vi får håpe han vert nøgd med borken sin.

Om du er interessert i meir informasjon rundt barkebrødet og framgangsmåten, vil det komme i Årbok for Nordfjord 2014, som kjem i desember.