Takk til dei folkevalde i Gloppen 1925!

Har du nokon gong tenkt på tilfeldighetane som førte til at forfedrane dine endte opp i lag? Eg hadde nettopp ei slik hending! Ikkje visste eg at det var takka vere heradstyret i Gloppen at oldemor mi kom til Hyen og traff oldefar min!

I arbeidet med ein artikkel for Årbok for Nordfjord, har eg freista å finne ut meir om jordmora i Hyen – altså mi oldemor. På leit etter informasjon om tida før ho kom til Hyen, endte eg opp på Statsarkivet i Bergen. Der fekk eg fabelaktig hjelp og dei anbefalte ein titt i arkivet etter fylkesmannen i Sogn og Fjordane. Ein av ansvarområdene til fylkesmannen var å tilsetje jordmødrer i fylket. Som vi kjem til å sjå vart dei ofte tilsatt etter «ønska» til kommunen og distriktslegen for det aktuelle jordmordistriktet.

Gleda var stor når eg fant brevvekslinga kring tilsetjing av ny jordmor for Hyen jordmoderdistrikt i 1925! Eg fann ut at det var 5 søkjarar på stillinga – interessant tenkte eg og leste vidare. Men så kom det sjokkerande brevet! Distriktslegen meinte at Borghild Torvik frå Eid burde få jobben! Argumentet hans var at ho Borghild tross alt var nordfjording og visste kva ho gjekk til når ho søkte seg til Nordfjord.

Heldigvis for meg og resten av slekta meinte dei folkevalde i Gloppen at Clara var det beste alternativet, sidan ho hadde arbeidd et halvt år som vikar i Balestrand. Distriktslegen meinte no at det var ingenting å bry seg med, men han gav etter og gjekk med på at Clara skulle bli ny jordmor i Hyen! Puh!

Her har eg transkribert brevet:

Jeg har i og for sig intet mot herredstyrets instilling. Samtlige ansøkere har m.h. tilkarakterer like. De fra Bergen uteksaminerede bør foretrekkes, da elevene der lærer at legge tang, hvad der i Hyen kan komme godt med. Ansøker nr 1 Alette Øksnes begrunder sin ansøkning med at hun finder sit nuværende distrikt for litet, men det kan neppe vere mindre end Hyen. Hvorfor hun ikke er innstillet. Grunnen til at jeg indstillet Borghild Torvik som nr 1 er at jeg gaar ut fra at hun som nordfjording sandsynligvis ved hvad Hyen er. Herredstyret har lagt vegt på at Clara Lande har ½ års praksis som vikar – en tid der efter min mening er for kort tid til at kunne oppgjøre sig nogen mening om hennes dyktighet. Da imidletid representantene fra Hyen heri saa en betryggelse, har jeg intet imod at hun ansettes.

Gloppen distriktslæge (krussedull krussedull) 06/12-25

 

Skjermbilde

Takk for meg!

Advertisements

Kristian Simenson Aa – Ein kjendis frå Hyen i 1799

Vi har vel alle hatt om Haugianarrørsla på skulen. Nokon av oss hugsar til og med at mannen bak rørsla heitte Hans Nilsen Hauge, og reiste land og strand rundt og predikerte Guds ord. Og så var det noko om at han ikkje eigentleg hadde lov til det og den norske staten heiv han i fengsel rett så det var.

Men eg lærte ikkje at denne pietistiske urokråka har vandra rundt i Hyen. Og at ein av dei mest trufaste følgjarane hans var ein bondegut frå Erke-Ola-stova på Aa (Jakobbruket for dei som likar å sjå i bygdeboka). Kristian Simenson Aa heitte han og han var visst nok den første lekpredikanten frå Nordfjord! Hans Nilsen Hauge er for tida ʺi vindenʺ blant feire historikarar, der fleire forskar på han og haugianarrørsla som vart bygd opp rundt han. Kven var so denne Hans Nilsen Hauge, og mest av alt: kan vi finne ut noko meir om Kristian Simenson Aa? Kan vi setje Hyen på kartet i forskinga rundt haugianarane?

IMG_6884
Ganske fint å lese ein artikkel av tipp-oldefaren i sola! Foto: Annette Langedal Holme

Hans Nilsen Hauge var ein lekpredikant. Det vil sei ein mann/kvinne som forkynner guds ord utan å vere prestevigd. Alt i 1741 fant kong Christian VI ut at slike lekpredikantar var ein uting og lagde ein konventikkelplakat som forbydde folk å fortelje om si personlege tolking av trua. Statskyrkja skulle ha einerett i å tolke og formidle religionen. 1700-talet var ei tid der kongen sette pris på at ingen stilte spørsmål til det som vart bestemt. Reflekterande og religiøst opplyste undersottar kunne derfor bli skikkelig plagsamt. Dei som braut denne konventikkelplakaten risikerte fengsel, livstid på arbeidsanstalt eller i verste fall dødsstraff. Trugselen om eit liv i lenker eller eit øksehogg i nakken var ikkje nok til å stogge Hans Nilsen Hauge. Han hadde høyrt guds ord og dette måtte han dele! Han skreiv ein brote med bøker og tok til på ei omfattande reiseverksemd rundt om i landet. Han var flink til å tale og mange let seg begeistre og retta seg etter Hauge sitt ord. På berre nokre år hadde han tilhengjarar over heile landet og haugianarrørsla tok til å ta form. Her i Sogn og Fjordane var det først og fremst i Ytre Sunnfjord folk let seg begeistre. Kjerneområdet var Svanøy, Vevring og Naustdal. Ein ting til som bør nemnast om Hans Nilsen Hauge var at han  hadde eit talent for å tene penge og ikkje minst var han flink til å anbefale dei lydige haugianarane sine i å investere i saltebuer, gardsbruk, landhandlarar og liknande. Og dei lydige haugianarane tok opp lån og investerte nett slik lekpredikanten hadde sagt. Og ja, dei tente gode pengar.

 

Hans_Nielsen_Hauge
Einaste kjende portrettet av Hans Nilsen Hauge. Måla i Københamn kring 1800. Bilete er henta frå Wikimedia commons.

Kva så med Kristian frå Aa? Korleis trefte han denne veltalande gründeren frå Sørlandet? For å hjelpe oss med dette kjem faktisk tipp-oldefaren min inn i bilete. Han Gunnar ʺstore gunnjaʺ Fitje f.1879, var ein gardbrukar med historiske ambisjonar (og så må han ha vore ganske stor). I 1959 hadde han blitt ein gammal mann, men det er ingenting å utsetje på artikkelen han har skrive om haugianarrørsla i Nordfjord (det einaste eg saknar er ei litteraturliste, men han er ikkje den første eller siste lokalhistorikaren som har synda på det punktet!)(Kjeldekritikk til folket!). Han ʺStore gunnjaʺ har prata med folk som var haugamle lenge før han sjølv vart haugammal. Blant desse var Jakob Røyrvik, Anders E. Rønnekleiv, R Sæterlid og Nikoline J. Eimhjellen. Dei kunne fortelje at Hans Nilsen Hauge og Kristian Simenson Aa kom gåande ned på Gamlestøylen og ned i Eimhjella.  Dei hadde gått frå Eikefjorden, Svarthumle og om Ramsdalsheia til Hyen. Vel framme i Eimhjella får vi rekne med at dei vart tatt vel imot, for Hauge heldt møte i Neste-garden der Nils Karsteinson var husbond. Vidare gjekk dei truleg Austredalen ned til Aa. Hauge kjende seg preikesjuk der også og heldt møte i Erke-Ola-stova på Aa. Det var i denne stova Kristian og dei fire syskena vaks opp. Far i familien, Simen Olsen, døydde tidleg og mora Massi Larsdotter sleit hardt for å få mat på bordet. Han tipp-oldefar skriv at ʺMassi-gutaneʺ var framtøke karar og reiste tidleg ut for å ta teneste. Vi veit at både Kristian og broren (..) arbeidde som lærarar ei tid. Eine broren, Mads, vart kalla ut i Napoleonskrigen og døydde på Fredriksten 1808.

IMG_6534
Garden Aa i 2016. Gode klyngetuntendensar endå! Foto: Annette Langedal Holme.

Han Kristian var altså tidleg ut med å forlate barndomsheimen på leit etter arbeid. Dette var fyrste steget mot å bli kompis med Hauge. Kristian fekk nemleg arbeid med den kjende haugianaren Peder Steinhovden som eigde ein stor gard i nettopp Steinhovden. Her fekk Kristian vere med på eit møte med Hauge, og som så mange andre vart han frelst. Han var med på fleire av reisene til Hauge, spesielt i Sunnfjord og Nordfjord. Etter ei tid kom han vel fram til at folket trengte fleire predikantar og tok så smått til sjølv. Hans Nilsen Hauge såg tross alt på heile landet som sitt bedehus og sat oftare og lengre i fengsel etter 1800. Kristian Simenson Aa skal ha hatt eit godt rykte og tok seg aldri betalt for å forkynne guds ord.

Til slutt må eg nemne Hans Nilsen Hauge si framifrå datingteneste, ʺgift deg med ein haugianarʺ. Lekpredikanten hadde sansen for å knytte i hop tilhengjarane sine i ekteskaplege band. Eg mistenkjer at alderssamansetning og kjærleik av og til var nedprioriterte punkt i datingtenesta til Hauge, men han kan nok vise til ein betre statistikk i langvarige ekteskap enn dagens datingsider! Kristian Aa fekk eit stalltips frå Hans Nilsen Hauge om at enka Ølgård Ausevik i Høydalsfjorden var ledig på marknaden.

Før vi går vidare lyt vi nesten ta ein stopp med ho Ølgård Ausevik. Ja det var eit namn! Nokre raske søk på digitalarkivet viser at det ikkje var eit spesielt sjeldan namn heller. I dag er stoda noko annleis og SSB.no kan melde om at 4 eller færre i Noreg i dag har namnet Ølgård (om du vil ha eit unikt namn på avkommet er altså Ølgård eit godt tips).

Han Kristian gifta seg altså med enka Ølgård og flytta inn på garden hennar i Ausevik. Her dreiv han garden og levde som folk flest. Når høve bydde seg tok han seg ei runde og predikerte for dei som var interesserte. Han reiste mest rundt i Sunnfjord, men hadde ein særskild hug for heimbygda si og reiste ofte heim til Hyen for å tale Guds ord. Gunnar Fitje meinte på det at det var ekstra stor kristeleg interesse i Hyen. Kanskje det er årsaka til at Hyen omsider fekk si eiga kyrkje i 1876?

 

NFM.0000-01167
Ei godt brukt bok av Hans Nilsen Hauge frå samlingane til Nordfjord Folkemuseum. cc-by-sa.

Litteratur:

Fitje, Gunnar. 1959. Haugianarrørsla i Nordfjord. I Årbok for Nordfjord 1959. 4. årgang.

Sandal, Per. Bygdeboka for Gloppen og Breim, band 1-3.

Wikipedia – Hans Nilsen Hauge

Nytt liv til nordfjordmønsteret!

Ein liten gladsak eg fekk i inboksen min som eg må dele med folket 🙂

Nordfjordmønsteret lev vidare i nye strikkeplagg.

Skal sei det er kjekt når innlegg her på bloggen inspirerar so pass at nokon hiv seg over strikkepinnane. Det var Ragnhild Heggen Oksholen ute frå Polljen som tok til på produksjonen.

Ragnhild har strikka to ulike variantar, eine paret har kolleroser medan det andre har andreaskrossar i stolpemønsteret. Varianten med andreaskrossar er den Husfliden i Bergen gav ut eit mønster på. Mønsteret med kolleroser er den mønstertypen som truleg kjem frå Hyen.

mars2015 handarbeid 021
Sokkeparet til venstre har kolleroser i stolpemønsteret. Det er mønsteret som nesten utelukkande kjem i frå Hyen. Sokkeparet til høgre har andreaskrossar i stolpemønsteret. Det er likt frå ei mønsteroppskrift som husfliden har gitt ut. Foto: Ragnhild Heggen Oksholen
mai2015 006
Reknar med at sokkane kjem godt med denna sommaren. Foto: Ragnhild Heggen Oksholen

Ragnhild Heggen Oksholen har lenge spesialisert seg på Kattefotmønsteret som er ein anna variant av nordfjordmønsteret.

86129ce06c502bbf1d11e2b66cfd3eca

Eg har studert fleire år saman med dottera til Ragnhild. Vi to vart tilvist lesesalsplass på ein heller kjølig lesesal. Der var det berre ull som gjaldt vinterstid og det var ikkje fritt for at eg slang nokre grøne misunnelege blikk bort på dei flott ornamenterte ullsokkane til ho Siri. Det var sokka det! Det vart ikkje betre då ho viste meg matchande genser og hue i tillegg.

11063069_10155411216615096_753681989_n
Tidenes ski-antrekk!!
11047116_10155411216610096_1648632917_n
Jammen har ho ikkje vottar også!

Til slutt må legg eg ved eit par sokkeflotte gutar frå farne tider.

SFFf-1989091.0F 095
SFFf-1989091.0F 095

Bilete er henta frå Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane sin flickr konto:  https://www.flickr.com/photos/fylkesarkiv/

Nordfjordmønster eller hyemønster?

Siste veka i februar fekk Fjordhistorikaren prøvd seg på noko nytt! Eg har vore det faglege påfyllet på Bygdekvinnene sin temakveld! Ein temakveld om ingenting mindre enn lokale strikkemønster frå Nordfjord. Det vart ein kjekk kveld og Fjordhistorikaren har fått god hjelp til eit nytt prosjekt om heilt lokale strikkemønster frå Hyen. Prosjektet har berre så vidt starta, men det er jo kjekt å fortelje litt om kva eg driv med!

 

februar 2015 068 2
Ei moderne utgåve av Nordfjordmønsteret strikka av Gunhild moster truleg ein gong på 70-talet. Foto: Vegard Søhoel

 

Ny lærdom på temakveld!

Eg lærte mykje nytt fram mot temakvelden. For det første ligg det forbausande mykje tid bak ein halvtime med uanstrengt prat om eit tema. Informasjon må innhentast og kryss-sjekkast, bilete må samlast inn (personleg syns eg bilete ofte er det viktigaste) og til slutt skal alt setjast saman i nøye planlagt rekkefølgje. Jau timane flaug!

Men då kvelden kom følte eg meg godt forberedt!

 

021
Lydhøyre publikumarar på temakvelden. Foto: Vegard Søhoel.

Stolpemønster frå Nordfjord

Fleire bygder og landsdelar har eigne strikkemønster. Selbuvotten er ein folkefavoritt og fanajakka er kjempe populær i dag. Det eg ikkje var klar over var at Nordfjord også hadde sitt eige mønster. Mønsteret er strikka i stolper, med mørk tråd på kvit bakgrunn.

NFM.0000-01635
Nordfjordtrøye frå Nordfjord Folkemuseum sine samlingar.

 

I 1993 vart det gjennomført ei større gransking av Nordfjordmønsteret. Det er fleire eksemplar av mønsteret i Nordfjord folkemuseum sine samlingar. I tillegg vart det sendt ut fleire førespurnadar i lokalavisene om nokon hadde gamle strikketrøyer liggande. Dei fekk litt respons men ikkje så mykje dei hadde håpa på. Det var  eit forholdsvis lite materiale dei hadde å undersøke. Likevel var det nok til ein lengre artikkel i Årbok for Nordfjord 1993.

No har det seg slik at det ikkje finst så mykje gamalt strikk att rundt om. Flotte strikkeplagg vart ofte først nytta som stasplagg. Då dei vart utslitte vart dei ned gradert til kvardagsplagg. Då plagget var redusert til nokre ubrukelige filler vart dei ofte sendt inn til shoddy fabrikkar. Ein shoddyfabrikk tok i mot gamalt strikk, reiv det opp og brukte det på nytt. For eksempel som fyll i dyner og madrassar.

NFM.1988-00379
Ei godt brukt trøye. Foto: Nordfjord Folkemuseum.

 

 Ulike variantar av mønsteret

Ut i frå dei innsamla trøyene og gamle bilete, la dei merke til at det fanst fleire ulike variantar av mønsteret. For ordens skuld vart dei delt inn i fire undergrupper. Ein grundig gjennomgang av dei fire ulike undergruppene kan bli tørre saker, så vi går ikkje inn på det i dag.

Det som er interessant for oss er at alle trøyene frå Hyen høyrer til same undergruppa. Strikketrøyene frå Hyen var alle i undergruppe 3. I artikkelen frå 1993 hadde dei fem eksemplar i denne gruppa. Fire eksemplar var frå Hyen og eit eksemplar frå Eikenes ytterst i Hyefjorden. Dette var spennande! Og meir spennande vart det når bygdekvinnene kunne fortelje om fleire eksemplar rundt om på gardane.

036
Det blir spanande å sjå nærare på desse eksemplara! Foto: Annette Langedal Holme.

 

 

Har vi eit eige hyemønster? 

Før temakvelden var omme hadde eg fått sett tre eksemplar av nordfjordmønsteret som dei ikkje visste om i 1993. Eg fekk også vite om i alle fall to eksemplar til. To av dei tre trøyene eg fekk sjå høyrde til undergruppe 3. Kan vi for alvor snakke om eit hyemønster? dette må undersøkast vidare.

033
Foto: Annette Langeda Holme.

 

“Ulven var dei reddast for av alle dyr.”

Canis_lupus_laying
Bilete er henta frå Wikipedia.

Ein mørk måndags kveld i desember vart det observert ulv i Hyen. Det var gjerne ikkje heilt uventa men likevel uønskt. Same kvelden vart nettsidene til Fylkesmannen flittig vitja av målbevisste hyarar, ute etter lisens til ulvejakt. No er Hyen (og resten av Sogn og Fjordane) utanfor forvaltningsområdet for ynglande ulv. Ein lisens til ulvejakt er dermed ein smal sak å få tak i. Dermed bar det ut i skogen med ny erverva lisens i baklomma allereie neste morgon. Sånn eg har forstått det, var det til lokalavisene si store begeistring. Ulven har i alle høve ikkje mangla publisering. Verken før eller etter at den vart skoten i Naustdal.

Den "nyaste" naustdalsulven har fått god spalteplass i lokalavisene.
Den «nyaste» naustdalsulven har fått god spalteplass i lokalavisene.

Under slike avisoverskrifter, kan ikkje fjordhistorikaren hjelpe for å undre seg over når det sist var ulv i Hyen? For det byrje vel å bli ei stund sidan?

Etter at det vart skoten ein bjørn i Fjærland (var det i 2008?), vart historia til bjørnen i fylket grundig forska på og godt formidla med vandreutstillinga “me har skote bjørnen”. Då den utstillinga stod på Nordfjord Folkemuseum reiste til og med bestefar på museet på eige initiativ! Det var eit spanande tema som interesserte mange.

Hyen kom også særs godt ut av den utstillinga når Anders Nilsson Holme (født 1799- daud ein gong etter 1837), vart løfta fram som ein av dei beste bjørnejegarane som hadde vore. Bygdeboka seier ingenting om at han skaut ulv. Så kor lenge er det sidan gråbein luska rundt hushjørna i Hyen?

Plakaten i frå utstillinga.
Plakaten i frå utstillinga.

 

Den uventa Naustdalsulven

© Fotograf Dagfinn Reiakvam. Bilete blir brukt etter avtale med dagens eigarar.
© Fotograf Dagfinn Reiakvam. Bilete blir brukt etter avtale med dagens eigarar.

Fredag 10. november, 1950 heldt syskenbarna Dagfinn og Henrik Berg på å grave ut ei hyttetomt i Vonamarka i Naustdalsdalen. I nysnøen såg dei spor etter eit rovdyr. Dagfinn og Henrik var tydelegvis menn med handlekraft. Dei var ikkje verre på det enn at dei treiv med seg børsa og strauk til fjells etter spora. Ved eit vatn fekk dei sjå dyret. Det freista å komme seg opp eit skar. Dei staute karane frå Naustdal var ikkje seine med å sende skot etter dyret, og etter eit par smell låg ulven daud. For dei to unge karane var nok ein god ulv, ein daud ulv. Men ulven hadde vore utrydda så lenge dei hadde levd. Den skulle rett og slett ikkje vere der! Det vart ikkje så reint liten mediadekning når historia om naustdalsulven kom ut. Sjølve ulven vart sendt til Bergen Museum (I dag: Universitetsmuseet i Bergen). Der vart den stoppa ut og er i dag ein verdifull del av samlingane. Så langt eg har klart å finne ut er Naustdalsulven den siste ulven som vart skoten i Sogn og Fjordane.

©Foto: Terje Lislevand, Universitetsmuseet i Bergen.
©Foto: Terje Lislevand, Universitetsmuseet i Bergen.

I fjella er det kort veg mellom Vonamarka i Naustdal og Gjengedalsmarka i Hyen. Det kan derfor godt tenkast at Naustdalsulven også hadde tatt turen innom Hyen før den vart skoten.

Men 60 år tilbake i tid er vel ingenting om ein vil sjå på historia om ulven i Hyen. Vi vil finne fram til noko spenstigare enn ein einsleg streifar. Skal vi finne fleire ulvar lyt vi reise endå lenger tilbake i tid.

 

“Ulven var dei reddast for av alle dyr.”

Sitatet ovanfor kjem frå ei framifrå folkeminnebok frå 1956. Forfattaren er Louise Storm Borchgrevink og boka heiter, «Frå ei anna tid, Folkeminne frå Nordfjord». Trass i eit namn som kan gje den ivrigaste lesevanskar, ligg det eit viktig og interessant arbeid bak boka. Om Hyen nemner forfattaren dette innleiingsvis:

“Dessutan skil eg ut Hyen, endå det eigentleg høyrer Gloppen til. Folket som bur inst i den tronge, ville Hyefjorden, er så isolert frå omverda at tradisjonsstoffet derifrå heilt naturleg fell i ei gruppe for seg”.[1]

På bakgrunn av denne skarpsindige observasjonen, får Hyen særs god dekning av forfattaren.  Om ulv i Hyen, kjem det fram at han ein gong har vore talrik i bygda.

“Før i tida var det så mykje ulv at folk kunne ikkje henge hesteselane ute um natta, gråbein kunne ete dei upp”.[2]

Sitatet vitnar om seletøy som var godt smurt inn med lærfett og ein stor ulvestamme som har problem med å halde seg med mat.

Wargjagt_i_Westergötland._Fritz_von_Dardel,_1847_-_Nordiska_Museet_-_NMA.0036477
Wargjagt i Westergötland. Fritz von Dardel, 1847 – Nordiska Museet – NMA.0036477.jpg

 

Borchgrevink intervjua først og fremst menneske fødd mellom 1865-og 1880. Intervjuobjekta nemner ikkje noko årstal om når ulvane var svoltne etter seletøy, men vi kan rekne med at det er før intervjuobjekta si eiga tid. Snakkar vi her om ein stor ulvestamme i første halvdel av 1800-talet? Her lyt vi undersøkje nærare.

 

I manns minne

Finn vi ulven att i manns minne? Det kan knipe på. Vi veit det er lenge sidan det var ein fast ulvebestand i Sogn og Fjordane. Heldigvis var det menneske med skrivekløe før i tida også. Ein av desse var Ola Jakobsen Mjellem (1882-1971). Han fortel om mykje frå gamalt av i Hyen. Ei heil skattekiste kan ein sei. Han skriv om minner frå barndommen og historier bestefaren har fortalt han. Ikkje minst snakkar han om den tida rovdyra var vanlege i fylket.

Ut i frå det Ola J. Mjellem fortel, verkar det ikkje som han hadde nokre opplevingar med ulv sjølv, men han opplevde fleire gongar at bjørnen tok dyr då han var gjetar.  Ein som hugsar ulven godt var bestefaren til han Ola. Han fortalte om ein kveld hunden han vore så uroleg at dei slapp han ut om kvelden. Kort tid etterpå hadde dei høyrt eit kvink. Det var det siste dei høyrde til hunden den kvelden. Morgonen etterpå fann dei nokre tjafsar med pels, litt blod og to sett med ulvespor som strauk til skogs.

10847799_10152805171460709_353085453036534161_n
På Nordfjord Folkemuseum er det fleire slike halsband til hund. Dei skulle verne hunden mot angrep frå ulven. © Foto: Annette Langedal Holme.

 

Ola fortel også ei historie som er ei herleg blanding av syndig gambling og den store stygge ulven. Det var tre gutar i frå tre forskjellige bruk i Eimjhella som var ute å gjette krøtera. Midt på dagen sette gutane seg ned for å spele kort. I dag kan nok ei runde med vennskapelig poker virke uskuldig nok, men vi må hugse på at dette var i ei tid då mange trudde ein hamna i helvetes brennande pøl av kortspel. Då dagen gjekk mot slutten var det på tide for dei tre gutane å samle inn krøtera. Det viste seg at ulven hadde vore på ferde og tatt tre kyr. Ei kyr i frå kvart bruk. Dette tok gutane som ei straff for kortspelinga og historia skal ha det til at dei aldri spelte kort igjen.[3]

 

Med tamrein følgjer gråbein like bak

Ola J. Mjellem fortel også om at ulven nesten var vekke i frå området på eit tidspunkt, men kom brått att. Årsaka skal vere innføringa av tamrein til Gjengedalsmarka. Opphavleg skulle eit samisk ektepar gjete denne flokken med villrein. Nokre lyse haud i bygda fann ut at det vart billegare med lokale gjetarar i staden for samane. Dei lokale gjetarane hadde ikkje greie på tamrein og etter kort tid hadde Gloppen fått seg ein flokk med villrein i staden! Det er noko som heiter å spare seg til fant. Ikkje fekk hyarane seg tamrein og hakk i hel kom ulven. Ola J. Mjellem skriv at ulven kom som lyn frå klår himmel.

Her skulle eg hatt eit bilete av dagens reinstamme i Gloppen. Men i mangel på  det laut eg ty til Wikipedia.
Her skulle eg hatt eit bilete av dagens reinstamme i Gloppen. Men i mangel på det laut eg ty til Wikipedia.

Det er fleire kjelder som er med på å støtte opp under Ola si forteljing. Først og fremst er det amtsmannsmeldingane for Nordre Bergenhus Amt som kom ut kvart femte år. (Før 1919 gjekk fylke under nemninga amt. Amtmannen er det same som fylkesmannen i dag.) I meldinga frå 1845 fortel amtmannen om fleire forsøk på å innføre tamrein til fylket. Mykje tyder på at det var lite ulv i fylket tidleg i 1840-åra.[4] Det råda optimisme rundt reinsdrifta, sjølv om ein viste godt at reinen stod øvst på menyen til ulven.

Amtsmannsmeldinga fram mot 1850 hadde ein litt annleis tone. No var vist ulven tilbake og den nøydde seg ikkje berre med reinsdyr til middag. Det gjekk ut over alt frå sau til hesten. Det er ikkje usannsynleg at det er i frå denne ulveperioden bestefaren til Ola. J. Mjellem hugsar. Ola hadde ein bestefar på Mjellem og ein i Eimhjella. Kven av dei som hugsar forteljingane om ulven er uvisst. Kanskje er det begge. Det vi veit er at problemet med ulv i Sør-Noreg var so pass stort at det kom ei eiga lov om utrydding av rovdyr i 1845:

Lov om Udryddelse av Rovdyr og om Fredning af andet Vildt, 4 Aug.1845, lød:

  • 1 I Premie for ethvert af efternævnte Rovdyrs Ødelæggelse betales: a) for Bjørn, Ulv, Gaupe, Jerv eller Filfras, uden hensyn til deres Alder, tre Speciedaler; b) for Ørn, (Land- eller Havørn) sexti Skilling og for Bjergugle (Hubro) fire og tyve Skilling. For Unger af disse Fugle det Samme; c) for Hønsehøg, forsaavidt den ei er fældet ved Skud, fire og tyve Skilling.

Skotpremie på ulv og andre rovdyr var ei ekstrainntekt som kom godt med. I frå 1840-åra vart det etter kvart vanleg med gevær med perkusjonslås. Det var bedre enn våpen dei hadde hatt tidlegare.  Mange gir denne lova med skotpremie skulda for at ulven vart utrydda i Sør-Noreg. I seinare tid har vi kome fram til at det var meir enn skyteglade søringar som førte til at ulven vart utrydda.

Mannen som la fram lovforslaget til utrydding av rovdyr, Halvor Heyerdahl Rasch (1805-1883), konkluderte med at ulven var så godt som utrydda i 1861. Han var også fast bestemt på at skotpremiane i seg sjølv ikkje var årsak nok til å utrydde ulvestammen. Han meinte at forklaringa måtte ligge i ein slags epidemi.[5]

Ein ivrig gjeng på Statistisk sentralbyrå har studert statistikken og nådd same konklusjon som herr Rasch:

“Det rokker ikke ved hovedmønstret i statistikken som tydelig viste at ulven ble utryddet i Sør-Norge allerede fra begynnelsen av 1860-åra, og at det sannsynligvis ikke var jaktloven, men en epidemi av et eller annet slag som tilintetgjorde stammen.[6]

fig-2000-10-18-01

Mykje kan derfor tyde på at ulven var på veg vekk i frå området etter 1860. Det stemmer med at Ola J. Mjellem ikkje har nokre personlege minner om ulv.

Så når hadde vi eit problem med ulv i Hyen sist? Vi lyg ikkje om vi seier om lag 150 år sidan.

(Om lag er for øvrig eit godt uttrykk å nytte når ein ikkje er heilt sikker!)

 

Takk for meg!

 

 

Litteratur:

Brattås. Kva skjeddemed ulvebestanden? Funne på verdsveven 03.12.2014. http://www.rovdyr.org/arkiv/ssb_ulv.html

Borchgrevink, (1956). Frå ei anna tid, Folkeminne frå Nordfjord. Oslo.

Det norske samlaget (1974) Sogn og Fjordane. I manns minne. Oslo

Johnsen, S. (1928): Rovdyr – og rovfuglstatistikken i Norge , Bergens Museums årbok 1929. Naturvidenskapelig rekke. Nr. 2.

Sandal, P. Soga om Gloppen og Breim, Band I-III.

Søbye, Judin og Rundtom. (2000) Tallenes fortellinger: Rovdyrstatistikk 1846-2004. Frå skuddpremier til fredning og irregulær avgang. Funne på verdsveven 03.12.2014. http://www.ssb.no/jord-skog-jakt-og-fiskeri/artikler-og-publikasjoner/fra-skuddpremier-til-fredning-og-irregulaer-avgang

http://www.sffarkiv.no/fjognedok/kjelda/PDFA/kjelda_1998_1.pdf#page=28

Fotnotar:

[1] Borchgrevink, 1956 s. 6.

[2] Borchgrevink, 1956 s. 146.

[3]

[4] http://www.sffarkiv.no/fjognedok/kjelda/PDFA/kjelda_1998_1.pdf#page=28

[5] Søbye, Judin og Rundtom. (2000)

[6] Søbye, Judin og Rundtom. (2000)