Kristian Simenson Aa – Ein kjendis frå Hyen i 1799

Vi har vel alle hatt om Haugianarrørsla på skulen. Nokon av oss hugsar til og med at mannen bak rørsla heitte Hans Nilsen Hauge, og reiste land og strand rundt og predikerte Guds ord. Og så var det noko om at han ikkje eigentleg hadde lov til det og den norske staten heiv han i fengsel rett så det var.

Men eg lærte ikkje at denne pietistiske urokråka har vandra rundt i Hyen. Og at ein av dei mest trufaste følgjarane hans var ein bondegut frå Erke-Ola-stova på Aa (Jakobbruket for dei som likar å sjå i bygdeboka). Kristian Simenson Aa heitte han og han var visst nok den første lekpredikanten frå Nordfjord! Hans Nilsen Hauge er for tida ʺi vindenʺ blant feire historikarar, der fleire forskar på han og haugianarrørsla som vart bygd opp rundt han. Kven var so denne Hans Nilsen Hauge, og mest av alt: kan vi finne ut noko meir om Kristian Simenson Aa? Kan vi setje Hyen på kartet i forskinga rundt haugianarane?

IMG_6884
Ganske fint å lese ein artikkel av tipp-oldefaren i sola! Foto: Annette Langedal Holme

Hans Nilsen Hauge var ein lekpredikant. Det vil sei ein mann/kvinne som forkynner guds ord utan å vere prestevigd. Alt i 1741 fant kong Christian VI ut at slike lekpredikantar var ein uting og lagde ein konventikkelplakat som forbydde folk å fortelje om si personlege tolking av trua. Statskyrkja skulle ha einerett i å tolke og formidle religionen. 1700-talet var ei tid der kongen sette pris på at ingen stilte spørsmål til det som vart bestemt. Reflekterande og religiøst opplyste undersottar kunne derfor bli skikkelig plagsamt. Dei som braut denne konventikkelplakaten risikerte fengsel, livstid på arbeidsanstalt eller i verste fall dødsstraff. Trugselen om eit liv i lenker eller eit øksehogg i nakken var ikkje nok til å stogge Hans Nilsen Hauge. Han hadde høyrt guds ord og dette måtte han dele! Han skreiv ein brote med bøker og tok til på ei omfattande reiseverksemd rundt om i landet. Han var flink til å tale og mange let seg begeistre og retta seg etter Hauge sitt ord. På berre nokre år hadde han tilhengjarar over heile landet og haugianarrørsla tok til å ta form. Her i Sogn og Fjordane var det først og fremst i Ytre Sunnfjord folk let seg begeistre. Kjerneområdet var Svanøy, Vevring og Naustdal. Ein ting til som bør nemnast om Hans Nilsen Hauge var at han  hadde eit talent for å tene penge og ikkje minst var han flink til å anbefale dei lydige haugianarane sine i å investere i saltebuer, gardsbruk, landhandlarar og liknande. Og dei lydige haugianarane tok opp lån og investerte nett slik lekpredikanten hadde sagt. Og ja, dei tente gode pengar.

 

Hans_Nielsen_Hauge
Einaste kjende portrettet av Hans Nilsen Hauge. Måla i Københamn kring 1800. Bilete er henta frå Wikimedia commons.

Kva så med Kristian frå Aa? Korleis trefte han denne veltalande gründeren frå Sørlandet? For å hjelpe oss med dette kjem faktisk tipp-oldefaren min inn i bilete. Han Gunnar ʺstore gunnjaʺ Fitje f.1879, var ein gardbrukar med historiske ambisjonar (og så må han ha vore ganske stor). I 1959 hadde han blitt ein gammal mann, men det er ingenting å utsetje på artikkelen han har skrive om haugianarrørsla i Nordfjord (det einaste eg saknar er ei litteraturliste, men han er ikkje den første eller siste lokalhistorikaren som har synda på det punktet!)(Kjeldekritikk til folket!). Han ʺStore gunnjaʺ har prata med folk som var haugamle lenge før han sjølv vart haugammal. Blant desse var Jakob Røyrvik, Anders E. Rønnekleiv, R Sæterlid og Nikoline J. Eimhjellen. Dei kunne fortelje at Hans Nilsen Hauge og Kristian Simenson Aa kom gåande ned på Gamlestøylen og ned i Eimhjella.  Dei hadde gått frå Eikefjorden, Svarthumle og om Ramsdalsheia til Hyen. Vel framme i Eimhjella får vi rekne med at dei vart tatt vel imot, for Hauge heldt møte i Neste-garden der Nils Karsteinson var husbond. Vidare gjekk dei truleg Austredalen ned til Aa. Hauge kjende seg preikesjuk der også og heldt møte i Erke-Ola-stova på Aa. Det var i denne stova Kristian og dei fire syskena vaks opp. Far i familien, Simen Olsen, døydde tidleg og mora Massi Larsdotter sleit hardt for å få mat på bordet. Han tipp-oldefar skriv at ʺMassi-gutaneʺ var framtøke karar og reiste tidleg ut for å ta teneste. Vi veit at både Kristian og broren (..) arbeidde som lærarar ei tid. Eine broren, Mads, vart kalla ut i Napoleonskrigen og døydde på Fredriksten 1808.

IMG_6534
Garden Aa i 2016. Gode klyngetuntendensar endå! Foto: Annette Langedal Holme.

Han Kristian var altså tidleg ut med å forlate barndomsheimen på leit etter arbeid. Dette var fyrste steget mot å bli kompis med Hauge. Kristian fekk nemleg arbeid med den kjende haugianaren Peder Steinhovden som eigde ein stor gard i nettopp Steinhovden. Her fekk Kristian vere med på eit møte med Hauge, og som så mange andre vart han frelst. Han var med på fleire av reisene til Hauge, spesielt i Sunnfjord og Nordfjord. Etter ei tid kom han vel fram til at folket trengte fleire predikantar og tok så smått til sjølv. Hans Nilsen Hauge såg tross alt på heile landet som sitt bedehus og sat oftare og lengre i fengsel etter 1800. Kristian Simenson Aa skal ha hatt eit godt rykte og tok seg aldri betalt for å forkynne guds ord.

Til slutt må eg nemne Hans Nilsen Hauge si framifrå datingteneste, ʺgift deg med ein haugianarʺ. Lekpredikanten hadde sansen for å knytte i hop tilhengjarane sine i ekteskaplege band. Eg mistenkjer at alderssamansetning og kjærleik av og til var nedprioriterte punkt i datingtenesta til Hauge, men han kan nok vise til ein betre statistikk i langvarige ekteskap enn dagens datingsider! Kristian Aa fekk eit stalltips frå Hans Nilsen Hauge om at enka Ølgård Ausevik i Høydalsfjorden var ledig på marknaden.

Før vi går vidare lyt vi nesten ta ein stopp med ho Ølgård Ausevik. Ja det var eit namn! Nokre raske søk på digitalarkivet viser at det ikkje var eit spesielt sjeldan namn heller. I dag er stoda noko annleis og SSB.no kan melde om at 4 eller færre i Noreg i dag har namnet Ølgård (om du vil ha eit unikt namn på avkommet er altså Ølgård eit godt tips).

Han Kristian gifta seg altså med enka Ølgård og flytta inn på garden hennar i Ausevik. Her dreiv han garden og levde som folk flest. Når høve bydde seg tok han seg ei runde og predikerte for dei som var interesserte. Han reiste mest rundt i Sunnfjord, men hadde ein særskild hug for heimbygda si og reiste ofte heim til Hyen for å tale Guds ord. Gunnar Fitje meinte på det at det var ekstra stor kristeleg interesse i Hyen. Kanskje det er årsaka til at Hyen omsider fekk si eiga kyrkje i 1876?

 

NFM.0000-01167
Ei godt brukt bok av Hans Nilsen Hauge frå samlingane til Nordfjord Folkemuseum. cc-by-sa.

Litteratur:

Fitje, Gunnar. 1959. Haugianarrørsla i Nordfjord. I Årbok for Nordfjord 1959. 4. årgang.

Sandal, Per. Bygdeboka for Gloppen og Breim, band 1-3.

Wikipedia – Hans Nilsen Hauge

Advertisements

Nytt liv til nordfjordmønsteret!

Ein liten gladsak eg fekk i inboksen min som eg må dele med folket 🙂

Nordfjordmønsteret lev vidare i nye strikkeplagg.

Skal sei det er kjekt når innlegg her på bloggen inspirerar so pass at nokon hiv seg over strikkepinnane. Det var Ragnhild Heggen Oksholen ute frå Polljen som tok til på produksjonen.

Ragnhild har strikka to ulike variantar, eine paret har kolleroser medan det andre har andreaskrossar i stolpemønsteret. Varianten med andreaskrossar er den Husfliden i Bergen gav ut eit mønster på. Mønsteret med kolleroser er den mønstertypen som truleg kjem frå Hyen.

mars2015 handarbeid 021
Sokkeparet til venstre har kolleroser i stolpemønsteret. Det er mønsteret som nesten utelukkande kjem i frå Hyen. Sokkeparet til høgre har andreaskrossar i stolpemønsteret. Det er likt frå ei mønsteroppskrift som husfliden har gitt ut. Foto: Ragnhild Heggen Oksholen
mai2015 006
Reknar med at sokkane kjem godt med denna sommaren. Foto: Ragnhild Heggen Oksholen

Ragnhild Heggen Oksholen har lenge spesialisert seg på Kattefotmønsteret som er ein anna variant av nordfjordmønsteret.

86129ce06c502bbf1d11e2b66cfd3eca

Eg har studert fleire år saman med dottera til Ragnhild. Vi to vart tilvist lesesalsplass på ein heller kjølig lesesal. Der var det berre ull som gjaldt vinterstid og det var ikkje fritt for at eg slang nokre grøne misunnelege blikk bort på dei flott ornamenterte ullsokkane til ho Siri. Det var sokka det! Det vart ikkje betre då ho viste meg matchande genser og hue i tillegg.

11063069_10155411216615096_753681989_n
Tidenes ski-antrekk!!
11047116_10155411216610096_1648632917_n
Jammen har ho ikkje vottar også!

Til slutt må legg eg ved eit par sokkeflotte gutar frå farne tider.

SFFf-1989091.0F 095
SFFf-1989091.0F 095

Bilete er henta frå Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane sin flickr konto:  https://www.flickr.com/photos/fylkesarkiv/

Nordfjordmønster eller hyemønster?

Siste veka i februar fekk Fjordhistorikaren prøvd seg på noko nytt! Eg har vore det faglege påfyllet på Bygdekvinnene sin temakveld! Ein temakveld om ingenting mindre enn lokale strikkemønster frå Nordfjord. Det vart ein kjekk kveld og Fjordhistorikaren har fått god hjelp til eit nytt prosjekt om heilt lokale strikkemønster frå Hyen. Prosjektet har berre så vidt starta, men det er jo kjekt å fortelje litt om kva eg driv med!

 

februar 2015 068 2
Ei moderne utgåve av Nordfjordmønsteret strikka av Gunhild moster truleg ein gong på 70-talet. Foto: Vegard Søhoel

 

Ny lærdom på temakveld!

Eg lærte mykje nytt fram mot temakvelden. For det første ligg det forbausande mykje tid bak ein halvtime med uanstrengt prat om eit tema. Informasjon må innhentast og kryss-sjekkast, bilete må samlast inn (personleg syns eg bilete ofte er det viktigaste) og til slutt skal alt setjast saman i nøye planlagt rekkefølgje. Jau timane flaug!

Men då kvelden kom følte eg meg godt forberedt!

 

021
Lydhøyre publikumarar på temakvelden. Foto: Vegard Søhoel.

Stolpemønster frå Nordfjord

Fleire bygder og landsdelar har eigne strikkemønster. Selbuvotten er ein folkefavoritt og fanajakka er kjempe populær i dag. Det eg ikkje var klar over var at Nordfjord også hadde sitt eige mønster. Mønsteret er strikka i stolper, med mørk tråd på kvit bakgrunn.

NFM.0000-01635
Nordfjordtrøye frå Nordfjord Folkemuseum sine samlingar.

 

I 1993 vart det gjennomført ei større gransking av Nordfjordmønsteret. Det er fleire eksemplar av mønsteret i Nordfjord folkemuseum sine samlingar. I tillegg vart det sendt ut fleire førespurnadar i lokalavisene om nokon hadde gamle strikketrøyer liggande. Dei fekk litt respons men ikkje så mykje dei hadde håpa på. Det var  eit forholdsvis lite materiale dei hadde å undersøke. Likevel var det nok til ein lengre artikkel i Årbok for Nordfjord 1993.

No har det seg slik at det ikkje finst så mykje gamalt strikk att rundt om. Flotte strikkeplagg vart ofte først nytta som stasplagg. Då dei vart utslitte vart dei ned gradert til kvardagsplagg. Då plagget var redusert til nokre ubrukelige filler vart dei ofte sendt inn til shoddy fabrikkar. Ein shoddyfabrikk tok i mot gamalt strikk, reiv det opp og brukte det på nytt. For eksempel som fyll i dyner og madrassar.

NFM.1988-00379
Ei godt brukt trøye. Foto: Nordfjord Folkemuseum.

 

 Ulike variantar av mønsteret

Ut i frå dei innsamla trøyene og gamle bilete, la dei merke til at det fanst fleire ulike variantar av mønsteret. For ordens skuld vart dei delt inn i fire undergrupper. Ein grundig gjennomgang av dei fire ulike undergruppene kan bli tørre saker, så vi går ikkje inn på det i dag.

Det som er interessant for oss er at alle trøyene frå Hyen høyrer til same undergruppa. Strikketrøyene frå Hyen var alle i undergruppe 3. I artikkelen frå 1993 hadde dei fem eksemplar i denne gruppa. Fire eksemplar var frå Hyen og eit eksemplar frå Eikenes ytterst i Hyefjorden. Dette var spennande! Og meir spennande vart det når bygdekvinnene kunne fortelje om fleire eksemplar rundt om på gardane.

036
Det blir spanande å sjå nærare på desse eksemplara! Foto: Annette Langedal Holme.

 

 

Har vi eit eige hyemønster? 

Før temakvelden var omme hadde eg fått sett tre eksemplar av nordfjordmønsteret som dei ikkje visste om i 1993. Eg fekk også vite om i alle fall to eksemplar til. To av dei tre trøyene eg fekk sjå høyrde til undergruppe 3. Kan vi for alvor snakke om eit hyemønster? dette må undersøkast vidare.

033
Foto: Annette Langeda Holme.

 

Fruktdyrking i Gloppen og slavehandel i Nord-Afrika

Visste du at Gloppen har hatt ein prest som freista å redde nordmenn som hadde blitt tatt til fange av Nordafrikanske slavehandlarar? Og at han skreiv dagbok om det? Det visste ikkje eg!

012HTGG2
Eplesanking i godt vær. Bilete henta frå Digitalt Museum (cc-by-sa).
Captain_walter_croker_horror_stricken_at_algiers_1815
Britisk avisutklipp frå 1800-talet. Trykket viser britiske kapteinar som må sjå kristne slavar gå forbi i lenker. Bilete er henta frå Wikipedia.

Slutten av 2014 vart også slutten på jobben på Nordfjord Folkemuseum. Men det er ikkje grunn til å ligge på latsida av den grunn. Nytt år gav også ny arbeidsplass, så 5. januar starta ei ny tilvære på Fylkesarkivet i Leikanger. Den første månaden har vore fabelaktig og fjordhistorikaren får tidvis litt dånedimpen av fryd med tanke på kor nær eg får jobbe denne gullgruva av historiske kjelder (forstå det den som vil). Ny jobb betyr nye kollegaer, noko som kan få ein enkel lunsj til å virke avskrekkande. I eit forsøk på å virke opplyst, kasta eg meg derfor over det lokalhistoriske tidsskriftet Kjelda som Fylkesarkivet gir ut eit par gongar i året. Og trur du ikkje eg kom over ein gammal kjenning!!

 

Nytt møte med gammal kjenning

Eg veit ikkje om de hugsar soknepresten i Gloppen under hendingane rundt 1814? Han som hadde rabla etternamnet til han stakkars Eilef Eilefsson Rønnekleiv så hastig ned at det vart rom for mistolking av namnet.

 Soknepresten ser ut til å ha vore optimistisk når det kom til å få plass til alt på ei linje. Har vi ikkje alle vore der at så lenge alle bokstavane blir skrivne, er det ikkje så nøye at dei tre siste er plassert oppå kvarandre? I ei tid då papir var svært verdfullt vart nok etternamnet til han Eylef nedprioritert.

URN-NBN-no-a1450-db10051104040325

 

  Lidenskapeleg opptatt av eple

I samband med undersøkinga av fullmakta frå Vereide prestegjeld i 1814 hadde eg sett litt nærare på soknepresten Peder Pavels. Den eminente bygdeboka kunne fortelje at Peder Pavels var sokneprest i Gloppen 1801-1829. I tillegg til å vere prest, var han også utruleg interessert i fruktrær. Truleg var han den første i området som byrja nokon nemneverdig produksjon av frukt. Han var faktisk så lidenskapelig opptatt av frukttrea sine at han lærte bøndene i Gloppen og pode frukttre. Slik at dei kunne dyrke fram betre, saftige og smakfulle eple. Bøndene likte vist eple dei også for i dag er det lange tradisjonar for fruktdyrking i distriktet. Og alle som veit å setje pris på eit godt norsk eple i haustsola veit at eit eple i frå Nordstranda kan vere sjølve saligheita.   Malus_domestica_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-108   Om du syns historia til eplet er spanande anbefale eg denne historia frå Digitalt fortalt: Eple – ei god historie

Men livet til Peder Pavels hadde ikkje alltid sirkla rundt fruktdyrking og åndeleg oversyn over soknebarna i Gloppen. Før han kom hit var han nemlig skipsprest på den danske krigsflåten. Eine turen gjekk så langt som til Vestindia.  Dette nemner bygdeboka også. Det dei ikkje nemner er at Peder Pavels skreiv dagbok om eit tokt til Middelhavet med fregatten Thetis.

 

 

 

Norske sjømenn på Nordafrikanske slavemarked

9788202350130
Omslaget på boka. Absolutt lesbar!

I fjor sommar lånte eg ei lydbok på Gloppen Folkebibliotek. Det var 1001 natt av forfattaren Vetle Lid Larsen. Boka var overraskande, sjokkerande og ikkje minst svært interessant!Den følgjer to nordmenn som vert fanga av nordafrikanske piratar og havnar på slavemarkedet i Alger. Dei to mennene har forfattaren funne i ymse kjelder og klart og nøste opp livsløpet deira. Medan vi følgjer skjebnane til dei to uheldige nordmennene i Alger, får vi også eit innblikk i kor omfattande denne trusselen var for europeiske sjømenn og kor makteslause dei europiske stormaktene var ovanfor den mektige pasjaen i Nord-Afrika.   Om lag ein million europearar skal ha blitt tatt til fange og levd sine liv som slavar i Nord Afrika. Eit forferdelig liv med hardt arbeid, lite mat, sjukdommar, seksuelt misbruk og religionsnekting – og ikkje minst, lite håp om å nokon gong komme ut av slaveriet i live. Dette er skjebnar og historier eg har høyrt lite om og den store utstrekninga av den var overraskande.  Slaveri er så mykje meir enn den transatlantiske slavehandelen mellom Afrika, Amerika og Europa. I antikken fanst slavar i alle fargar frå alle verdshjørna. I mellomalderen kunne unge finske kvinner risikere å bli kidnappa frå sine heimar av folkeslag frå området rundt Svartehavet, og selde på slavemarkedet i Istanbul i det Ottomanske riket. Sett i eit historisk lys er slavehandel snarare normalen.

Men uansett kor vanleg slavehandelen var rundt om i verda, var det ikkje vanleg å halde slavar i kongedømet Danmark-Noreg på 1700-talet. Å ende opp i lenker i Nord Afrika må å vore ei traumatisk oppleving. Først og fremst for individa sjølv som endte opp i lenker, men også for dei danske styresmaktene som ikkje klarte å hindre det.

Lenker som vart nytta på slaver. Bilete er henta frå Wikipedia.
Lenker som vart nytta på slaver. Bilete er henta frå Wikipedia.

 

 Litt frå reisa til Middelhavet

Tilbake til Peder Pavels, den milde og godt omtykte presten som hadde den flottaste og mest grøderike hagen i Nordfjord. Kva var hans rolle i denne opprivande historia? Frå 1796-1797 var Peder Pavels orlogsprest på fregatten Thetis. Oppdraget hadde to føremål. Det første var å eskortere det årlege «presentskipet» til Agier, det andre var å tinge ei avtale med Pasjen av Tripoli. Avtalen skulle hindre privatverksemd og slavetaking. Fregatten Thetis var ikkje den første utsendinga frå Danmark, og det skulle heller ikkje bli den siste.  Forhandlingane med Pasjen i Tripoli brast og Thetis måtte sigle heim att, utan fredsavtale. Sjølv om det ikkje kom i stand nokon fredsavtale, fekk Peder Pavels likevel ein minnerik tur.

Han fekk blant anna sjå to norske skip som var kapra av muslimske piratar. Det var ein sorg for Pavels å sjå sine landsmenn i slik ein fortvila situasjon og ikkje kunne hjelpe.

 

At see tvende av vores Landsmænds Skibe slæbes her i klørerne paa denne rovgierrige Barbar, uden at kunde ile dem til Hielp, og at tenke sig de arme Fanger og ventelig mishandlede Matrosers Glæde saa snart de saa os, i hvem de havde ventet deres Befriere, og siden derer skuffede Haab.» (s.68)

 

Ein fregatt var eit mellomstort krigsskip. Det var ein rask og effektiv skipstype. Bilete henta frå Wikipedia.

Dagboka til Peder Pavels er tilgjengeleg for alle 

Peder Pavels tok heldigvis vare på dagboka han skreiv på reisa til Tripoli i Nord-Afrika. I dag er dagboka ein del av nasjonalbiblioteket sine samlingar. Nasjonalbiblioteket har dei siste åra gjort ein storstil jobb med å scanne og legge ut bøker på nettsida si. Blant mange tusen bøker har dei også scanna og lagt ut dagboka til Peder Pavels.

Link til boka finn du her:  http://www.nb.no/nbsok/nb/929123ed6ca7aa89aee02b54ddcea183?index=3#0

Dagboka er på omlag 130 sider og eg skal ærleg innrømme at eg ikkje har lese noko særleg i ho enda. Om nokon blir overmåte nyfiken på kva ho inneheld kan ein ta fatt på lesinga sjølv, eller så kan eg anbefale artikkelen; Grunnlovsjubielum 2014 – Reisande prestar, av Per Olav Bøyum. Den finn du i tredje utgåva av tidsskriftet Kjelda i 2014.

 

resolver
Utdrag frå dagboka.

 

 

Litteratur

Ms.8° 709 Peder Pavels: Reisejournal 1796-1797 som skipsprest på en Middelhavs-farer, fregatten Thetis.

 

Bøyum, Per Olav. Grunnlovsjubileum 2015 – Reisande prestart. I Kjelda 3. utgåve 2014.

 

Dash, Mike (2015, 15. Januar) Blonde cargoes Finnish children in the slave markets of medieval crimea (henta frå verdveven 02.02.2015) https://allkindsofhistory.wordpress.com/2015/01/15/blonde-cargoes-finnish-children-in-the-slave-markets-of-medieval-crimea/

 

Ed. Géza Dávid and Pál Fodor, 2007. Ransom Slavery along the Ottoman Borders.

 

Sandal, Per. Bygdesoga for Gloppen og Breim, band I-IV.

Steen, Tone. (2014, 25. februar). Slaveri. I Store norske leksikon. Hentet 1. februar 2015 fra https://snl.no/slaveri.